دره صوف حماسه قیام و مقاومت. بخش سوم. رضاضیایی

بافت اجتماعی واداری هزاره های دره صوف.
پژوهش وگزارش در باره مردم، مناطق وقریه های هزاره های دره صوف (۱۳۶۷ )
یاد آوری !

متن ذیل ۳۶ سال پیش از این در قالب کتاب دره صوف؛ حماسه قیام ومقاومت، نوشته، تدوین وسپس در هفته نامه وحدت، ارگان نشراتی بیرون مرزی حزب وحدت، چاپ ونشر شده بود. این مسله را به این خاطر یادآوری کردم که خواننده گرامی، درجریان فاصله زمانی یاد شده قرار داشته باشند.از جمله در آن زمان دره صوف، به بالا وپایین تقسیم نگردیده بود. در ادامه قریه های نوین مکاتب و کلینیکهای در زمان حاضری نیز وجود نداشت. در اطراف وحدود اربعه وچهارگانه دره صوف هم دگرگونی‌ها ایجاد نگردیده بود. بطور نمونه ولسوالی بلخاب به عنوان علاقه داری و مربوط ولایت جوزجان بود. این متن با اینکه همانندی های با دایرته لمعارف ودانش نامه های محلی دارد اما فعلا چنین ادعای نداشته وندارد. این متن در شرایط ویژه بگونه گزارش فشرده و روزنامه ی از وضعیت فعلیی دره صوف ومردمان آنجا نوشته و تهیه شده است ]

بافت اجتماعی ...
هزاره های شیعه دره صوف از نگاه تقسیمات سیاسی اداری و بافت مقرر اجتماعی و مردمی به سه دسته ی بزرگ دایمیرداد، یوسفی هزاره ودسته سرولنگ، تقسیم و شنا خته و در مناطق سه گانه ومشخصی یاکن می باشند. اما به یاد داشته باشیم که تعداد از هزاره ای دره صوف، سنی مذهب هم هستند ودر مناطق چون زاغ وفولاد، دایکلان وبیانان وبه تعبیر محلی شرق وغرب دریا زندگی می کنند. معرفی وشناخت این بخش از هزاره ها ومناطق آنها نیاز به پژوهش جداگانه دارد.

دسته دایمیرداد: این دسته ی از هزاره ها در جنوب و جنوب غرب دره صوف قرار دارند. دایمیرداد همانگونه که از نگاه جمعیت بزرگترین دسته ی از هزاره ها ی دره صوف را تشکیل می دهد.از نگاه جفرافیایی نیز وسیعترین منطقه دره صوف را در برگرفته است.
منطقه دایمیرداد از نگاه جغرافیایی از تنگی حسنی آغاز و تا مرزهای بلخاب درغرب، یکاولنگ درجنوب غرب وآجر کهمرد درجنوب، ادامه می یابد. دسته دایمیرداد با۳۲۰۰۰ نفر جمعیت پر نفوس ترین دسته ی هزاره ی دره صوف بحساب می آید. قابل یاد آوری است که دسته ی دایمیرداد خود به پنج بخش کوچکتر ذیل تقسیم می گردد .

کو ته دایمیرداد: این منطقه از قریه های ذیل تشکیل می گردد. شولونک، زرد یا زرسنگ، دهن سختک؛ کهنه قلعه، گوردره، قشلاق سوته، ماهی خانه، نوقلعه، دو آبی، آهنگران، خوال. گفتنی است که قریه شولونک که درهشتاد ۸۰ کیلو متری مرکز دره صوف قرار دارد این ولسوالی را به گل ورز ولسوالی بلخاب از ولایت سر پل و قریه زرد سنگ، کوتل مینه در منطقه دشت سنگ توپ؛ دره صوف را به قریه های پودینه تو و هزار چشمه یکا ولنگ متصل می گرداند.
رود خا نه ی اصلی دره صوف از کوهپایه های همین منطقه ومشخصا دشت سنگ توپ؛ سر چشمه گرفته و بجریان میاید. تعداد نفوس مردم کوته دایمیرداد مجمو عا به ۵۰۰۰ پنج هزار نفر می رسد منطقه کوته از اول انقلاب تا هنوز ۳۰ نفر شیهد دا شته اند کو ته دایمیرداد دارای دو باب مدرسه علمی و دینی و یکباب مکتب ابتدایی دولتی می باشد

چهار ده : قریه های که چهارده را تشکیل می دهد بدین قرار است. مسجدک، سفید خاک، ده احمد بیک، سربوم بالا سربوم پائین، ایچرگو شیره چهار ده در .۵ پنجاکیلومتری مرکز دره صوف قرار دارد این منطقه از طرف جنوب شرقی دره صوف را به منطقه هاجر از ولسوالی کهمرد بامیان متصل می نماید این منطقه دارای یکباب مدرسه علمی و یکباب مکتب متوسطه دولتی و تازه می باشد و تعداد نفوس چهار ده به ۶۰۰۰ نفر می رسد. مردم چهار ده در اغاز قیام هماهنگ با مردم تور دایمیرداد در تاریخ ۲۵ دلو۱۳۵۷درفش قیام را علیه کمونیستهای حاکم بدوش گرفته و مبارزات شان را آغاز نمودند و تا هنوز همان گونه که گفته شد۱۳۰ نفر از مردم چهار ده در مبارزات آزادی بخش شان به شهادت رسیده اند و تعداد ۳۰ نفر هم معلول گردیده اند عالم دینی چون شهید علی اکبر نهضت و شمس الدین فهیمی وشیخ غلام علی سر جنگ و شهید محمد کاظم مجید از آن شهيدان گرانقدر می با شند

چهار قشلاق : این بخش ازدایمیرداد از قریه های ذیل تشکیل می گردد. لیله، قوبی، رشک، بینی منگ، دهنه ناور، صد مرده، زیر شهر ، دهن کاردو، گوساله خانه ، کمج. این مجمو عه از قریه ها در محاسبات اداری و قومی دایمیرداد به چهار قشلاق معروف است. بنی منگ زادگاه عالم و مبلغ بزرگ شیخ عبدالحکیم معروف به شیخ قدم و کمج زادگاه عالمانی چون مرحوم شیخ علی شفا و شیخ محمد نبی میبا شند. تعداد شهدای چهار قشلاق به ۱۳۰ نفر و معلولین آن ۳۰ نفر می رسد.چهار قشلاق دارای یکباب حوزه علمیه و یکباب مکتب ابتدائی است . جو یبار کوچک که از قره ناور ییلاق زیبای چهار قشلاق سرچشمه می گیرد بعد از مشروب کردن دره سر سبز لیله و قوبی در منطقه رشک به رود خانه اصلی دره صوف که از کو ته ی دایمییرداد جریان می یابد ملحق می گردد. بخش چهار قشلاق دارای ۵۵۰۰نفر نفوس می با شد

تور : تور منطقه ی است که معدن معروف ذغال سنگ دره صوف را در دامن دارد و این منطقه از قر یه های ذیل تشکیل می گردد. معدن سرباغ جوی لطیف گاو مرگی مرک، زیر سنگ، پشت سنگ، سر تور،جوی زاغ، بیخ سنگ. مردم دره تور از آغازگران قیام و انقلاب است که بطور همزمان با مردم چهار ده در ۲۵ دلو۱۳۵۷ پرچم قیام و انقلاب را بر افراشتند و درین راه ۴۰ نفر شهید و۴۰ نفر مجروح ومعلول داده اند تعداد نفوس منطقه تور-۵۵۰۰- نفر می باشد. این منطقه دارای یک باب مکتب متوسطه می باشد. قریه ی مرک تور زادگاه مجاهد دلاور و اولین قومندان مقاومت مردمی دره صوف محمد حسین تحویلدار می با شد.

پسقول دایمیرداد: پسقول دایمیرداد در جنوب غرب مرکز دره صوف واقع و از قریه های ذیل تشکیل گردیده است . سرخده این قریه بزرگ، دره صوف را به تل عاشقان و تگاب تخت بلخاب متصل می سا زد. ظهرا بلوچ، اویبلاق، آب لوخک، گردنه، منطقه گردنه از قریه های کوچکتر زیر تشکیل می گردد.سری شلو، شاوان، سری چپل، قشلاق میانه، قشلاق بالا.

روم، چهار مغزک. از مجموع منطقه ی پسقول دایمیرداد تا هنوز۴۰ نفر شهید و ۲۰ نفر دیگر معلول و مجروح ثبت گردیده است. این منطقه دارای ۷۰۰۰ نفر نفوس می باشد. مرحوم آخوند دوست محمد که از علمای بزرگوار و خدمتگزار دره صوف بحساب می آید از قشلاق او یبلاق پسقول می با شد. پسقول دارای دو باب مدرسه ی دینی و یکباب مکتب ابتدایی دولتی می باشد. حسین علی شریفی ازعلمای بزرگ و متنفذ فعلی دره صوف از اویبلاق پسقول می با شد.

اما بعلاوه ی آنچه گفته آمد تعداد از قریه های پراکنده و خرد و بزرگ دیگر که در مناطق مرکزی و غربی دره صوف واقع است از مربوطین دسته ی دایمیرداد بحساب می آید. مثل قر یه های ارغاوک، گل دره. علیمیران. غاشو. پشت سبز، دو قشلاق جمبوغه سرولنگ وخوال چهاغرمغز. مجموع نفوس این قریه ها به سه هزار نفر می رسد از این مجمو عه بیش از بیست نفر شهید و۱۰ نفر معلول گردیده است. اطللاعات مربوط به پسقول دایمیرداد از مصاحبه های، آقای آمر حیدری، اسحق فیاض، اکبری، حبیبی وآقای مهدی فهیمی گرفته شده وتدوین گردیده است واز سوی دیگر آشنایی نزدیک ومعلوات شخصی نگارنده

یوسفی هزاره: دسته دوم مردم هزاره و شیعه دره صوف بنام یوسفی هزاره یاد می شود، این دسته در بخش بندی اجتماعی به چهار بخش کوچک تقسیم می گردد.
[ شرح مربوط به دسته یوسفی هزاره با استفاده از مصاحبه با آقایان، حمید الله جعفری علی فیاض، تقی حکیمی، باقر مرتضوی وخیر الله فهیمی تهیه وتدوین گردیده است.]
نوالی: این منطقه درجنوب شرقی وبیست کیلو متری مرکز ولسوالی دره صوف قرار دارد ومتشکل از قریه های ذیل می باشد. آبکلان،برجگی،یتیمک،قادور، سرآب، پیتوک، سرخ شهر، گرگ کشته، علاوه بر این، قشلاق ملا نور احمد، قشلاق امیر داد، دهنه جنگل قل، قشلاق حاجی ملک حسین، نیز از مر بوطات نوالی است. نوالی دارای ۴۵۰۰ نفر نفوس می باشد و تا هنوز چهل نفر شهید داشته است. ا

حسنی: بخش دوم از دسته یوسفی هزاره. منطقه حسنی است، حسنی از قریه های کوچک وبزرگ ذیل تشگیل گردیده است. سری تنگی،حسنی برج، تگاب حسنی وقریه برنگر. منطقه حسنی دارای ۳۰۰۰ نفر نفوس می باشد وتا هنوز ۱۳۰نفر شهید داشته است. از جمله این شهیدان استاد بزرگوار شیخ عیسی زیرک می باشد وطلبه های شهید چون شهید قاسم زوار و شهیدمختار سیف الله نیز از حسنی هستند.

شیخه: بخش سوم از دسته یوسفی هزاره منطقه شیخه ونواحی آن می باشد.
این منطقه از قریه های ذیل تشکیل گردیده است.
۱. زیرتنگی شیخه شامل ( قشلاق زیرتنگی،ایرغیتو، قشلاق سیاه گگ ،قشلاق ملا عالمی بوبکی )
۲. سر تنگی شیخه شامل ( ریگبلاق، میرهزار، زیشادی، بایها ، گرمگ، پیتوک ، سرآسیاب " کرم علی" پشت سرک، چنگاب
۳. کندلانی شیخه شامل ( شباشک بالا، شباشک پایین، دروازه بالا، دروازه پایین، شاه کُل، داوود، خاکباد ، قرمقول، و دهن نو . تعداد نفوس این منطقه به۷۷۰۰ نفر می رسد و تا هنوز به تعداد ۴۰ نفر شهید داشته است.

نوآمد: بخش چهارم از دسته یوسفی هزاره بنام منطقه نوآمد یاد می گردد. بخش نوآمد در شرق مرکز ولسوالی دره صوف واقع شده است وبخشهای از آن در پایین منطقه شیخه قرار دارد و از قریه های ذیل تشکیل شده است.
۱. تگاب نو آمد؛ دای کلان، حیدر آباد، چهار اولیا، پیکه ها، قشلاق بیگ ها، طهماسب ها، خدیر ها، نوروز ها ( حاجی یوسف)
۲. بند نو آمد ( کته قشلاق " ملا علی حسین عالمی، حاجی سلطان، حاجی شکور حاجی خرم .
قشلاق سرخ قدوق؛ شامل " حاجی کوشل، بابه نظر، حاجی داوود"
قشلاق تیرک " حاجی مقصود "قشلاق خم حوض " استا رضا
قریه تیوه تاش ( سید حاجی حسین، سید غلام نبی، سید رضا، سیدمیرآغا، سید تیمور، سید هاشم، سید مراد، سید علی داد، سید عطا.قشلاق قرغنه، قشلاق آجیرم، قشلاق جرس،خواجه بلند، خواجه گنج، الملی شاه علی مردان " سیدطالب " قریه الملی
منطقه نوآمد دارای ۹۰۰۰ نفر نفوس است و تا هنوز نود نفر شهید و چهل نفر مجروح ومعلول دارد.

قابل یادآوری است که قریه های پراکنده ذیل نیز مر بوط به نوآمد ودسته یوسفی هزاره می باشد. قریه بوبکی، قریه چکابی، فریه بابه عبدل، قریه یوسف کربلای، فریه ابرراهیم، قریه محمد علی. قریه های گلوانسای قرار ذیل است. قشلاق حاجی محمد نظر، قشلاق دهقانا، قشلاق حاجی غلام علی، قشلاق شیخ محمد حسن،حاجی ابراهیم، قریه ملا صفر، سسر چپل، قشلاق حاجی نقی، قشلاق حاجی محمد علی، قشلاق خال محمد، قشلاق حاجی غلام حسین، قشلاق ملا عبد الحسین، قشلاق حاجی موسیريا، قشلاق معصوم، قشلاق جمعه خان، قشلاق سید مراد، قشلاق ملا اسماعیل، قشلاق مللاعوض، قشلاق نور محمد، قشلاق ضرب علی سرخابی، قشلاق برات بای.

دسته ی سوم از مردم هزاره ی شیعه دره صوف بنام دسته سر ولنگ یاد می گردد. که از منا طق ذیل تشکیل می شود . چپچل این منطقه از قریه های کوچک تر ذیل تشکیل شده است. قریه لیجک قشلاق میانه چپچل دهنه تلخ، دهی، قشلاق حاجی عزیز ، قریه تنگی یعقوب، قشلاق تحت جوی، قریه دهن چهار توت، مرکز وبازار، قلعه دهنه کوچکک، تاقچی خانه، سرولنگ میانه، قریه نوروز خان، قریه نانوایا، قریه پای حیدر کوتل، خوال چهار مغز، قشلاق، قریه حاجی نوربای جمبوغه بالا، فریه جمبوغه پایین، پای کوتل میر حسین، قریه دهن شوراب، پای کو تل، دهن جنگل قل. زیرکی این منطقه مر کب است از قشلاق سلا ما، سفید قلا، جیم قلا، قشلاق حسین علی خو جیین، منطقه شو راب. شوراب که از قریه های دیگر تشکیل می شود. سر شو راب، قریه ریگگ چشمه، قریه علی محمد، سه خان چشمه، قریه سر کوتل، گلگ مرده . دسته سرولنگ تاهنوز ۱۰۰ نفر شهید داده اند و این دسته دارای۳۰۰۰ نفرجمعیت می با شد. امید است که این خلاصه و اطلا عات پراکنده که با هم کاری دوستان و یاران در باره هزاره های شیعه دره صوف ترتیب و تدوین گردیده است مورد نظر خو انندگان قرار بگیرد.

درفصل آینده در باره معدن ذغال سنگ دره صوف نیز معلوماتی ارائه می شود امید است که مورد توجه خو اننده ارجمند قرار بگیرد چون صحبت نمودن از دره صوف بدون یاد آوری از معدن بزرگ و نمونه آن بی لطفی خواهد بود و از طرف نوشته و تحقیق مان ناقص خواهد ماند لذا شما را برای ارزیابی در باره معدن ذغال سنگ آن منطقه دعوت می نمایم